आईला मिळालेली वडिलोपार्जित जमीन: जमीन आणि मालमत्तेच्या वारसाहक्काबाबत अनेक कुटुंबांमध्ये एक महत्त्वाचा प्रश्न असतो—आईला मिळालेली वडिलोपार्जित जमीन पुढे तिच्या मुलांना मिळते का? आईच्या नावावर असलेली जमीन मुलगा आणि मुलगी दोघांना मिळते का? आईच्या मृत्यूनंतर पतीचा हिस्सा किती असतो?
या प्रश्नाचे उत्तर केवळ जमीन वडिलोपार्जित आहे की नाही यावर ठरत नाही. जमीन आईला तिच्या आई-वडिलांकडून वारसाहक्काने मिळाली आहे का, आईने ती स्वतः खरेदी केली आहे का, तिला भेट म्हणून मिळाली आहे का किंवा इतर कोणत्या मार्गाने तिच्या नावावर आली आहे, याचा विचार करावा लागतो.
हिंदू उत्तराधिकार अधिनियम, 1956 मध्ये महिला हिंदूच्या मालमत्तेच्या वारसाहक्कासाठी स्वतंत्र तरतुदी आहेत. विशेषतः कलम 14, 15 आणि 16 या तरतुदी या विषयात महत्त्वाच्या आहेत.
मोफत मराठी बातम्यांसाठी आमचा ग्रुप जॉईन करा
आईला मिळालेली वडिलोपार्जित जमीन म्हणजे काय?
आईला मिळालेली वडिलोपार्जित जमीन असे म्हणताना प्रथम जमीन आईच्या नावावर कशी आली हे समजून घेणे आवश्यक आहे.
उदाहरणार्थ, एखाद्या महिलेला तिच्या वडिलांच्या किंवा आईच्या मालमत्तेतून वारसाहक्काने जमीन मिळाली असेल, तर ती जमीन तिच्या नावावर आल्यानंतर तिच्या मालकीचे स्वरूप आणि तिच्या मृत्यूनंतर वारसाहक्काचे नियम स्वतंत्रपणे पाहावे लागतात.
म्हणून केवळ “ही जमीन माहेरची आहे” एवढ्या कारणावरून आईच्या मृत्यूनंतर ती जमीन फक्त माहेरच्या नातेवाईकांनाच मिळेल, असा सरसकट नियम नाही.
आईच्या नावावर असलेली जमीन मुलांना आपोआप मिळते का?
आई जिवंत असताना तिच्या नावावर असलेल्या मालमत्तेवर मुलगा किंवा मुलगी यांना केवळ भविष्यातील वारस म्हणून तत्काळ मालकीचा हिस्सा मिळतो, असे प्रत्येक प्रकरणात म्हणता येत नाही.
हिंदू उत्तराधिकार अधिनियमाच्या Section 14 नुसार, महिला हिंदूकडे असलेली मालमत्ता, कायद्यातील अपवादांच्या अधीन राहून, तिची पूर्ण मालकीची मालमत्ता म्हणून मानली जाते.
त्यामुळे आईच्या नावावर असलेली जमीन आणि मुलांना सध्या त्या जमिनीमध्ये मालकीहक्क आहे या दोन गोष्टी वेगळ्या आहेत.
आईचा मृत्यू झाल्यानंतर मुलांचा हक्क कसा ठरतो?
आईने वसीयत न करता मृत्यू घेतला असेल, तर हिंदू उत्तराधिकार अधिनियमातील Section 15 लागू होतो.
Section 15(1)(a) नुसार, महिला हिंदूच्या मृत्यूनंतर तिचे मुलगे, मुली आणि पती हे प्रथम क्रमांकाच्या वारसांच्या श्रेणीत येतात. पूर्वमृत मुलगा किंवा मुलीची मुलेही संबंधित तरतुदीनुसार विचारात घेतली जातात.
म्हणूनच, आईच्या मृत्यूनंतर मुलगा आहे म्हणून मुलीला हिस्सा मिळणार नाही, असे म्हणणे योग्य नाही.
उदाहरण
समजा आईच्या नावावर 4 एकर जमीन आहे.
आईच्या मृत्युसमयी:
- पती जिवंत आहे
- एक मुलगा जिवंत आहे
- एक मुलगी जिवंत आहे
- आईने वसीयत केलेली नाही
अशा परिस्थितीत पती, मुलगा आणि मुलगी हे Section 15(1)(a) मधील वारसांच्या श्रेणीत येतात. त्यामुळे उपलब्ध परिस्थितीनुसार मालमत्तेचे वितरण कायद्यातील वारसाहक्काच्या नियमांनुसार केले जाईल.
बेकायदेशीर जमीन खरेदी-विक्री कशी रद्द कराल? संपूर्ण कायदेशीर माहिती
आईला तिच्या आई-वडिलांकडून जमीन मिळाली असेल तर?
हा सर्वात महत्त्वाचा मुद्दा आहे.
आईला मिळालेली वडिलोपार्जित जमीन तिच्या आई-वडिलांकडून वारसाहक्काने आली असेल, तर Section 15(2)(a) मधील विशेष तरतूद लक्षात घ्यावी लागते.
या तरतुदीनुसार, महिला हिंदूचा मृत्यू मुलगा किंवा मुलगी किंवा पूर्वमृत मुलगा/मुलीची संतती नसताना झाला असेल आणि तिच्याकडे तिच्या वडील किंवा आईकडून वारसाहक्काने आलेली मालमत्ता असेल, तर त्या मालमत्तेच्या पुढील वारसाहक्कासाठी तिच्या वडिलांच्या वारसांचा विचार केला जातो.
सर्वोच्च न्यायालयाने स्पष्ट केले आहे की, महिला हिंदूला तिच्या पालकांकडून मिळालेली मालमत्ता आणि तिच्या मृत्युसमयी तिची मुले आहेत की नाहीत, हा Section 15(2) लागू होतो की नाही हे ठरवताना महत्त्वाचा मुद्दा आहे.
त्यामुळे दोन परिस्थिती वेगळ्या समजा
परिस्थिती 1 — आईला मुलगा किंवा मुलगी आहे
आईच्या मृत्युसमयी तिची मुले किंवा पूर्वमृत मुलांची संतती अस्तित्वात असेल, तर Section 15(1)(a) महत्त्वाचा ठरतो. अशा वेळी आईकडे असलेली मालमत्ता, तिच्या पालकांकडून मिळालेली असली तरी, मुलगे-मुली आणि पती यांच्या वारसाहक्काच्या नियमांचा विचार केला जातो.
परिस्थिती 2 — आईला मुलगा किंवा मुलगी नाही
आईचा मृत्यू वसीयत न करता झाला आणि तिची कोणतीही मुले किंवा पूर्वमृत मुलांची संतती नाही, तर पालकांकडून मिळालेल्या मालमत्तेसाठी Section 15(2)(a) ची विशेष तरतूद लागू होऊ शकते. अशा वेळी मालमत्ता तिच्या वडिलांच्या वारसांकडे जाण्याचा कायदेशीर नियम लागू होतो.
मुलगा आणि मुलगी यांचा हिस्सा समान असतो का?
महिला हिंदूच्या मृत्यूनंतर Section 15(1)(a) अंतर्गत मुलगे आणि मुली एकाच प्राथमिक वारसांच्या श्रेणीत येतात.
त्यामुळे फक्त मुलगा असल्यामुळे त्याला अधिक हिस्सा मिळतो, असा सर्वसाधारण नियम नाही.
मात्र प्रत्यक्ष हिस्स्याचे गणित करताना पती, मुलगा, मुलगी, पूर्वमृत मुलगा/मुलगी आणि त्यांच्या संततीची परिस्थिती तपासावी लागते.
आईने वसीयत केली असेल तर काय?
वरील चर्चा मुख्यतः आईचा मृत्यू वसीयत न करता झाल्यास लागू होणाऱ्या वारसाहक्काच्या नियमांशी संबंधित आहे.
आईने वैध वसीयत केली असेल तर मालमत्तेच्या वितरणाचा प्रश्न वेगळ्या कायदेशीर चौकटीत तपासावा लागतो.
म्हणून कोणत्याही जमिनीच्या प्रकरणात “वसीयत आहे की नाही?” हा पहिला तपासण्यासारखा मुद्दा आहे.
आईची जमीन मुलांच्या नावावर कशी करता येते?
आईला मिळालेली वडिलोपार्जित जमीन: आईच्या मृत्यूनंतर तिच्या नावावरील जमीन वारसांच्या नावावर नोंदवण्यासाठी महसूल विभागातील फेरफार प्रक्रियेची आवश्यकता लागू शकते.
यासाठी साधारणपणे खालील कागदपत्रे महत्त्वाची ठरू शकतात:
- आईचे मृत्यू प्रमाणपत्र
- उपलब्ध 7/12 उतारा
- 8-अ उतारा
- आधीच्या फेरफार नोंदी
- वारसांशी संबंधित कागदपत्रे
- वसीयत असल्यास तिची प्रत
- जमीन आईच्या नावावर कशी आली याचा दस्तऐवज
मात्र फेरफार नोंद म्हणजेच अंतिम मालकीहक्काचा निर्णय असे समजू नये. मालकीचा वाद असल्यास संबंधित कायदेशीर दस्तऐवज आणि न्यायालयीन निर्णय महत्त्वाचे ठरू शकतात.
आईला मिळालेली वडिलोपार्जित जमीन — कोणते कागद तपासावेत?
आईला मिळालेली वडिलोपार्जित जमीन पुढे कोणाच्या नावावर जाईल हे ठरवताना फक्त सध्याचा 7/12 उतारा पाहणे पुरेसे नसू शकते.
खालील कागदपत्रांचा इतिहास तपासणे उपयोगी ठरते:
1. जुना 7/12 उतारा
जमीन पूर्वी कोणाच्या नावावर होती हे समजण्यास मदत होते.
2. फेरफार नोंदी
जमीन आईच्या नावावर कशामुळे आली याची माहिती मिळू शकते.
3. वाटणीपत्र किंवा हक्कसोडपत्र
कुटुंबातील पूर्वीची वाटणी किंवा हक्कत्याग असल्यास त्याचा परिणाम होऊ शकतो.
4. खरेदीखत किंवा भेटपत्र
आईला जमीन खरेदीने किंवा भेट म्हणून मिळाली असल्यास परिस्थिती वेगळी असू शकते.
5. वसीयत
आईने वसीयत केली असल्यास ती स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे.
एक महत्त्वाचा गैरसमज
“आईला माहेरून जमीन मिळाली आहे, त्यामुळे तिच्या मुलांना त्यावर काहीच हक्क नाही.”
हा निष्कर्ष सरसकट बरोबर नाही.
त्याचप्रमाणे,
“आईला माहेरून जमीन मिळाली आहे, त्यामुळे तिच्या मृत्यूनंतर ती जमीन फक्त तिच्या मुलांनाच मिळेल.”
हेही प्रत्येक प्रकरणात लागू होत नाही.
मालमत्ता कोणाकडून आली, आईच्या मृत्युसमयी कोणते वारस जिवंत होते आणि वसीयत आहे का, यानुसार कायदेशीर स्थिती बदलते.
थोडक्यात समजून घ्या
| परिस्थिती | काय तपासावे? |
|---|---|
| आई जिवंत आहे | मालमत्तेचा सध्याचा मालकीहक्क |
| आईचा वसीयत न करता मृत्यू | Section 15 आणि 16 |
| मुलगा/मुलगी जिवंत आहेत | Section 15(1)(a) महत्त्वाचे |
| आईला जमीन तिच्या पालकांकडून मिळाली | Section 15(2)(a) ची लागूता तपासावी |
| वसीयत आहे | वसीयतेतील तरतुदी तपासाव्या |
| जमिनीचा वाद आहे | मूळ कागदपत्रे आणि कायदेशीर सल्ला आवश्यक |
आईला मिळालेली वडिलोपार्जित जमीन पुढे मुलांना मिळते की नाही, याचे उत्तर प्रत्येक कुटुंबाच्या परिस्थितीनुसार बदलू शकते.
आईच्या पालकांकडून मिळालेली जमीन असली तरी आईच्या मृत्युसमयी तिचे मुलगे, मुली किंवा पूर्वमृत मुलांची संतती आहेत का, हे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. त्याचबरोबर पती, वसीयत आणि जमिनीच्या मालकीचा इतिहास यांचाही विचार करावा लागतो.
म्हणून “आईला मिळालेली वडिलोपार्जित जमीन मुलांना मिळते का?” या प्रश्नाचे उत्तर देताना फक्त जमीन वडिलोपार्जित आहे एवढे पाहणे पुरेसे नाही; संपूर्ण वारसाहक्काची परिस्थिती तपासणे आवश्यक आहे.
आईला मिळालेली वडिलोपार्जित जमीन हा लेख सामान्य माहितीसाठी आहे. विशिष्ट जमिनीच्या प्रकरणात 7/12, फेरफार, वाटणीपत्र, वसीयत आणि इतर कागदपत्रे तपासून पात्र कायदे तज्ज्ञांचा सल्ला घेणे योग्य आहे.
विविध सरकारी जॉब, योजना, GR यांची माहिती मिळविण्यासाठी येथे रजिस्टर करा
व्हिडिओ पाहण्यासाठी येथे क्लिक करा