पोटखराब क्षेत्र म्हणजे काय? 7/12 वर नोंद का असते? कायदा, प्रकार आणि दुरुस्ती प्रक्रिया

महाराष्ट्रातील शेतजमिनीच्या सातबारा उताऱ्यावर अनेक महत्त्वाच्या नोंदी असतात. त्यामध्ये गट क्रमांक, सर्वे क्रमांक, एकूण क्षेत्र, लागवडीयोग्य क्षेत्र, पोटखराब क्षेत्र, आकारणी आणि खातेदारांची नावे यांचा समावेश होतो. जमीन खरेदी करताना किंवा शेतीविषयक व्यवहार करताना या नोंदी समजून घेणे अत्यंत आवश्यक आहे.

अनेक शेतकऱ्यांच्या सातबारा उताऱ्यावर पोटखराब क्षेत्र अशी नोंद दिसते. मात्र या नोंदीचा नेमका अर्थ काय, या जमिनीवर शेती करता येते का, ही जमीन विकता येते का आणि चुकीची नोंद असल्यास ती कशी दुरुस्त करायची, याबाबत अनेकांना संभ्रम असतो.

या लेखामध्ये आपण पोटखराब जमिनीची संपूर्ण माहिती सोप्या मराठी भाषेत समजून घेणार आहोत.

मोफत मराठी बातम्यांसाठी आमचा ग्रुप जॉईन करा

WhatsApp Group	Join Now
Telegram Group	Join Now

पोटखराब क्षेत्र म्हणजे काय?

शेतजमिनीच्या एकूण क्षेत्रापैकी जे क्षेत्र सामान्यतः शेतीच्या लागवडीसाठी उपयोगात येत नाही किंवा ज्याची महसूल अभिलेखात विशिष्ट कारणासाठी लागवडीयोग्य क्षेत्रापासून स्वतंत्र नोंद केलेली असते, त्या क्षेत्राला पोटखराब क्षेत्र म्हणतात.

उदाहरणार्थ, एखाद्या शेतजमिनीमध्ये खडकाळ भाग, नाले, खोल खड्डे किंवा शेतीसाठी अनुपयुक्त भूभाग असू शकतो. अशा क्षेत्राची महसूल नोंदीमध्ये पोटखराब म्हणून नोंद आढळू शकते.

तथापि, एखादी जमीन सध्या पडीक आहे म्हणून ती आपोआप पोटखराब ठरत नाही. तिचे अधिकृत वर्गीकरण महसूल अभिलेख आणि संबंधित नियमांनुसार ठरते.

उदाहरण

समजा, एका शेतकऱ्याच्या सातबारा उताऱ्यावर पुढील माहिती आहे.

क्षेत्राचा प्रकार	क्षेत्र
लागवडीयोग्य क्षेत्र	1.80 हेक्टर
पोटखराब क्षेत्र	0.20 हेक्टर
एकूण क्षेत्र	2.00 हेक्टर

या उदाहरणामध्ये जमिनीचे एकूण क्षेत्र 2 हेक्टर आहे. त्यापैकी 0.20 हेक्टर क्षेत्राची स्वतंत्र पोटखराब नोंद आहे.

महत्त्वाचे: पोटखराब क्षेत्र सातबाऱ्यावर दाखवले आहे याचा अर्थ ते संपूर्ण क्षेत्र शासनाच्या मालकीचे आहे किंवा शेतकऱ्याचा त्यावर कोणताही हक्क नाही, असा होत नाही. त्यासाठी जमिनीचा वर्ग, मूळ अभिलेख आणि इतर कायदेशीर नोंदी तपासाव्या लागतात.

सातबारा उताऱ्यावर पोटखराब क्षेत्राची नोंद का असते?

सातबारा उतारा हा महाराष्ट्रातील शेतजमिनीचा महत्त्वाचा महसूल अभिलेख आहे. त्यामध्ये जमिनीच्या क्षेत्राचे स्वरूप आणि संबंधित माहिती नोंदवली जाते.

पोटखराब क्षेत्राची नोंद ठेवण्यामागे काही महत्त्वाची कारणे आहेत.

• एकूण जमिनीतील लागवडीयोग्य आणि इतर क्षेत्राची स्वतंत्र माहिती ठेवणे.
• जमीन मोजणी आणि महसूल अभिलेखांमध्ये क्षेत्राचे योग्य वर्गीकरण करणे.
• जमिनीच्या आकारणीसाठी आवश्यक माहिती उपलब्ध ठेवणे.
• जमीन व्यवहार, मोजणी आणि अभिलेख दुरुस्तीच्या वेळी मूळ क्षेत्राची पडताळणी करणे.
• सार्वजनिक वापराशी संबंधित काही क्षेत्रांची नोंद स्पष्ट ठेवणे.

म्हणून सातबारा उताऱ्यावरील पोटखराब नोंद दुर्लक्षित करू नये.

पोटखराब क्षेत्राचे प्रकार कोणते?

महाराष्ट्रातील जमीन महसूल व्यवस्थेमध्ये पोटखराब क्षेत्राचे प्रामुख्याने दोन प्रकार मानले जातात.

पोटखराब वर्ग अ (Class A)

या प्रकारात सर्वसाधारणपणे खडकाळ, उंचसखल, खड्डे असलेले किंवा शेतीच्या लागवडीसाठी अनुपयुक्त असे क्षेत्र समाविष्ट असू शकते.

वर्ग अ ची वैशिष्ट्ये:

• जमीन नैसर्गिक कारणांमुळे लागवडीस अनुपयुक्त असू शकते.
• खडकाळ किंवा अन्य प्रतिकूल भूभागाचा समावेश असू शकतो.
• योग्य कायदेशीर अटींच्या अधीन राहून काही क्षेत्र लागवडीयोग्य बनवणे शक्य असू शकते.
• नोंद बदलण्यासाठी आवश्यक असल्यास महसूल अभिलेखांची दुरुस्ती करावी लागते.

वर्ग अ क्षेत्रात शेती करण्याची शक्यता आणि नोंद दुरुस्ती हे दोन स्वतंत्र विषय आहेत. शेती सुरू केली म्हणून सातबाऱ्यावरील नोंद आपोआप बदलत नाही.

पोटखराब वर्ग ब (Class B)

या प्रकारात सार्वजनिक उपयोगासाठी राखीव किंवा वापरात असलेल्या काही क्षेत्रांचा समावेश होऊ शकतो.

उदाहरणार्थ, संबंधित महसूल वर्गीकरणानुसार रस्ते, पायवाटा, नाले, पाण्याचे प्रवाह किंवा सार्वजनिक प्रयोजनाशी संबंधित क्षेत्रांचा समावेश असू शकतो.

वर्ग ब ची वैशिष्ट्ये:

• सार्वजनिक उपयोग किंवा संबंधित कायदेशीर निर्बंध महत्त्वाचे असतात.
• अशा क्षेत्राचा वापर मनमानी पद्धतीने बदलता येत नाही.
• वर्ग ब क्षेत्राला वर्ग अ समजून व्यवहार करणे धोकादायक ठरू शकते.
• संबंधित अधिकाऱ्यांची परवानगी आणि कायदेशीर स्थिती तपासणे आवश्यक असते.

वर्ग अ आणि वर्ग ब मधील फरक

मुद्दा	वर्ग अ	वर्ग ब
स्वरूप	लागवडीस अनुपयुक्त भूभाग	सार्वजनिक उपयोगाशी संबंधित क्षेत्र
उदाहरण	खडकाळ जमीन, खड्डे	रस्ता, नाला, पायवाट
लागवडीची शक्यता	नियमांनुसार शक्य असू शकते	कायदेशीर निर्बंध लागू होऊ शकतात
नोंद दुरुस्ती	तपासणी व अभिलेखांनुसार	अधिक सखोल कायदेशीर पडताळणी आवश्यक

पोटखराब क्षेत्राबाबत कायदा काय सांगतो?

महाराष्ट्रातील पोटखराब जमिनीचे वर्गीकरण, महसूल आकारणी आणि सातबारा नोंदी समजून घेताना पुढील कायदेशीर तरतुदी महत्त्वाच्या ठरतात.

महाराष्ट्र जमीन महसूल संहिता, 1966

या कायद्यामध्ये जमीन महसूल, अधिकार अभिलेख, जमीन मोजणी आणि महसूल नोंदींशी संबंधित तरतुदी आहेत.

विशेषतः:

• कलम 148: अधिकार अभिलेख ठेवण्याची तरतूद.
• कलम 150: फेरफार नोंदवही आणि नोंदी प्रमाणित करण्यासंबंधी प्रक्रिया.
• कलम 155: संबंधित अटींनुसार अभिलेखातील लेखनिक चुका किंवा मान्य झालेल्या त्रुटी दुरुस्त करण्याची तरतूद.

याशिवाय महाराष्ट्र जमीन महसूल अधिकार अभिलेख व नोंदवह्या (तयार करणे व सुस्थितीत ठेवणे) नियम, 1971 हे सातबारा आणि संबंधित महसूल नोंदींसाठी महत्त्वाचे आहेत.

महाराष्ट्र भूमी अभिलेख विभागाच्या अधिकृत माहितीनुसार पोटखराब वर्ग अ क्षेत्र लागवडीखाली आणता येते. विहित प्रक्रिया पूर्ण केल्यानंतर त्यावर महसूल आकारणी लागू करून घेता येऊ शकते. मात्र पोटखराब वर्ग ब क्षेत्रावर लागवड करण्यास प्रतिबंध आहे.

पोटखराब क्षेत्र लागवडीयोग्य करता येते का?

अनेक शेतकऱ्यांना हा प्रश्न पडतो की, त्यांच्या जमिनीतील पोटखराब क्षेत्र सुधारून शेतीसाठी वापरता येईल का?

पोटखराब वर्ग अ क्षेत्राच्या बाबतीत हे शक्य आहे.

उदाहरणार्थ, एखाद्या शेतकऱ्याच्या जमिनीमध्ये खडकाळ भाग असल्यामुळे त्याची पोटखराब म्हणून नोंद झाली आहे. कालांतराने त्या क्षेत्राची सुधारणा करून तेथे शेती सुरू करण्यात आली, तर संबंधित नियमांनुसार पुढील महसूल कार्यवाही करता येऊ शकते.

परंतु यासाठी दोन बाबी लक्षात घेणे आवश्यक आहे.

पहिली म्हणजे प्रत्यक्ष शेती सुरू करणे आणि दुसरी म्हणजे महसूल अभिलेखात त्या क्षेत्राचे वर्गीकरण बदलणे. या दोन्ही स्वतंत्र प्रक्रिया आहेत.

पोटखराब वर्ग अ क्षेत्रात पीक घेतले असल्यास पीक पाहणीच्या वेळी त्याची नोंद घेण्याची तरतूद असल्याचे भूमी अभिलेख विभागाने स्पष्ट केले आहे.

महाराष्ट्र भूमी अभिलेख विभाग

सातबाऱ्यावरील पोटखराब क्षेत्राची नोंद दुरुस्त कशी करावी?

सातबारा उताऱ्यावर पोटखराब क्षेत्र चुकीचे दाखवले असल्यास किंवा मूळ मोजणी अभिलेख आणि सध्याच्या नोंदीमध्ये फरक असल्यास योग्य महसूल प्रक्रियेद्वारे दुरुस्तीची मागणी करता येते.

पोटखराब क्षेत्र दुरुस्तीची सामान्य प्रक्रिया

1. सातबारा व जुने अभिलेख तपासाक्षेत्र आणि वर्गीकरणाची पडताळणी

2. तलाठी किंवा भूमी अभिलेख कार्यालयाशी संपर्कचुकीचे क्षेत्र किंवा वर्ग स्पष्ट करा

3. अर्ज आणि आवश्यक कागदपत्रेप्रकरणानुसार मोजणी अर्ज

4. अभिलेख तपासणी व आवश्यक असल्यास मोजणीसक्षम अधिकाऱ्याकडून पडताळणी

5. सक्षम आदेशानुसार नोंद दुरुस्तीअद्ययावत सातबारा तपासा

शेतजमिनीची वाटणी करताना शेजारी विरोध करतोय? घाबरू नका! ‘हे’ 5 कायदेशीर उपाय वापरले तर तुमचा हक्क नक्की मिळेल

दुरुस्तीसाठी कोणती कागदपत्रे लागू शकतात?

प्रकरणाच्या स्वरूपानुसार पुढील कागदपत्रांची आवश्यकता असू शकते.

1. सध्याचा सातबारा उतारा.
2. आठ-अ उतारा.
3. जुना सातबारा किंवा संबंधित महसूल अभिलेख.
4. उपलब्ध असल्यास मूळ मोजणी नकाशा.
5. संबंधित फेरफार नोंदी.
6. अर्जदाराची ओळख आणि हक्क सिद्ध करणारी कागदपत्रे.
7. पूर्वीचे मोजणी आदेश किंवा इतर संबंधित कागदपत्रे.

लक्षात ठेवा: ही सर्व प्रकरणांसाठी अनिवार्य कागदपत्रांची निश्चित यादी नाही. केवळ ऑनलाइन सातबारा दुरुस्ती, मूळ मोजणीतील चूक आणि पोटखराब क्षेत्राचे पुनर्वर्गीकरण यांची कार्यपद्धती वेगवेगळी असू शकते. अर्ज करण्यापूर्वी संबंधित तहसील किंवा भूमी अभिलेख कार्यालयात आवश्यक प्रक्रिया निश्चित करावी.

पोटखराब जमीन खरेदी-विक्री करता येते का?

पोटखराब क्षेत्र असलेली जमीन खरेदी किंवा विक्री करताना त्या क्षेत्राचा प्रकार आणि जमिनीवरील कायदेशीर हक्क तपासणे आवश्यक आहे.

विशेषतः पोटखराब वर्ग अ क्षेत्र असले म्हणजे संपूर्ण जमीन विक्रीसाठी प्रतिबंधित आहे, असे सरसकट म्हणता येणार नाही.

मात्र व्यवहार करण्यापूर्वी जमिनीची मालकी, भोगवटादार वर्ग, हस्तांतरणावरील निर्बंध आणि इतर अधिकारांमधील नोंदी तपासणे गरजेचे आहे.

वर्ग ब क्षेत्र सार्वजनिक प्रयोजनाशी संबंधित असल्याने अशा क्षेत्राच्या वापराबाबत विशेष खबरदारी घ्यावी.

जमीन खरेदीपूर्वी सातबारा उतारा, फेरफार नोंदी, अधिकृत नकाशा आणि प्रत्यक्ष मोजणी यांची तुलना करणे फायदेशीर ठरते.

पोटखराब क्षेत्रामुळे शेतकऱ्यांना कोणत्या अडचणी येऊ शकतात?

पोटखराब क्षेत्राची नोंद असल्यास काही व्यवहारांमध्ये अतिरिक्त पडताळणीची गरज निर्माण होऊ शकते.

उदाहरणार्थ, जमीन खरेदी-विक्रीच्या वेळी खरेदीदाराला लागवडीयोग्य क्षेत्राची माहिती आवश्यक असते. तसेच कर्जासाठी जमिनीचे मूल्यांकन करताना संबंधित वित्तीय संस्था जमिनीचा प्रकार आणि प्रत्यक्ष उपयोग विचारात घेऊ शकते.

जमिनीच्या वाटणीच्या वेळीही एकूण क्षेत्र आणि लागवडीयोग्य क्षेत्र यामधील फरक महत्त्वाचा ठरू शकतो.

मात्र पोटखराब नोंद असल्यामुळे प्रत्येक शेतकऱ्याला कर्ज मिळणार नाही किंवा कोणत्याही सरकारी योजनेचा लाभ मिळणार नाही, असा सार्वत्रिक नियम नाही. संबंधित योजना किंवा बँकेचे निकष स्वतंत्रपणे तपासावे लागतात.

सातबाऱ्यावर पोटखराब क्षेत्र कसे तपासावे?

महाराष्ट्रातील शेतकरी अधिकृत महाभूलेख संकेतस्थळावर सातबारा उतारा पाहू शकतात.

अधिकृत संकेतस्थळ:

महाभूलेख

सातबारा पाहण्यासाठी जिल्हा, तालुका, गाव आणि गट क्रमांक किंवा सर्वे क्रमांक यांसारखी आवश्यक माहिती निवडावी.

उताऱ्यामध्ये लागवडीयोग्य क्षेत्र, पोटखराब अ, पोटखराब ब आणि एकूण क्षेत्र यांची नोंद तपासावी.

मूळ नोंद, जमिनीचा प्रत्यक्ष नकाशा आणि सातबाऱ्यावरील क्षेत्र यामध्ये तफावत आढळल्यास संबंधित महसूल किंवा भूमी अभिलेख कार्यालयाशी संपर्क साधावा.

पोटखराब क्षेत्राबाबत वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)

प्रश्न 1. पोटखराब क्षेत्र म्हणजे सरकारी जमीन असते का?

नाही. केवळ पोटखराब अशी नोंद असल्यामुळे संबंधित जमीन आपोआप सरकारी मालकीची ठरत नाही. जमिनीची मालकी आणि कायदेशीर स्थिती स्वतंत्रपणे तपासावी लागते.

प्रश्न 2. पोटखराब वर्ग अ जमिनीवर शेती करता येते का?

होय. महाराष्ट्र भूमी अभिलेख विभागाच्या माहितीनुसार वर्ग अ क्षेत्र लागवडीखाली आणता येते. आवश्यक महसूल प्रक्रिया स्वतंत्रपणे पूर्ण करावी लागू शकते.

प्रश्न 3. पोटखराब वर्ग ब क्षेत्रात शेती करता येते का?

नाही. भूमी अभिलेख विभागाच्या अधिकृत स्पष्टीकरणानुसार पोटखराब वर्ग ब क्षेत्रावर लागवड करण्यास प्रतिबंध आहे.

प्रश्न 4. पोटखराब क्षेत्राची नोंद बदलण्यासाठी कुठे संपर्क साधावा?

नोंदीतील त्रुटीच्या स्वरूपानुसार तलाठी, तहसील कार्यालय किंवा संबंधित भूमी अभिलेख कार्यालयाशी संपर्क साधावा.

प्रश्न 5. पोटखराब क्षेत्रावर महसूल आकारणी होते का?

भूमी अभिलेख विभागाच्या माहितीनुसार पोटखराब क्षेत्रावर महसूल आकारणी केली जात नाही. मात्र वर्ग अ क्षेत्र लागवडीखाली आणून विहित प्रक्रिया पूर्ण केल्यानंतर त्यावर आकारणी लागू करून घेता येऊ शकते.

प्रश्न 6. पोटखराब क्षेत्र सातबाऱ्यातून पूर्णपणे काढून टाकता येते का?

नोंद चुकीची असल्याचे अधिकृत अभिलेख आणि सक्षम तपासणीत सिद्ध झाल्यास किंवा संबंधित कायदेशीर प्रक्रियेनुसार वर्गीकरण बदलण्यास मान्यता मिळाल्यास दुरुस्ती शक्य असू शकते. मात्र प्रत्येक प्रकरणात नोंद काढून टाकता येईलच असे नाही.

निष्कर्ष

पोटखराब क्षेत्र ही शेतजमिनीच्या सातबारा उताऱ्यावरील महत्त्वाची महसूल नोंद आहे. त्यामध्ये वर्ग अ आणि वर्ग ब असे दोन प्रमुख प्रकार आहेत. वर्ग अ क्षेत्र लागवडीखाली आणण्याची तरतूद असली, तरी वर्ग ब क्षेत्रावर सार्वजनिक प्रयोजनामुळे निर्बंध आहेत.

जमीन खरेदी-विक्री, वाटणी किंवा सातबारा दुरुस्ती करण्यापूर्वी पोटखराब क्षेत्राचे वर्गीकरण, मूळ नकाशा आणि संबंधित महसूल अभिलेख तपासणे आवश्यक आहे. चुकीची नोंद असल्यास योग्य कागदपत्रांसह सक्षम कार्यालयाकडे दुरुस्तीची मागणी करावी.

अशाच जमीन, सातबारा, शेतकरी योजना आणि महसूल कायद्यांविषयी उपयुक्त माहितीसाठी Mahiti Asaylach Havi वेबसाइटला नियमित भेट द्या.

टीप : हा लेख सर्वसाधारण माहितीसाठी आहे. विशिष्ट जमिनीच्या वर्गीकरणाबाबत अंतिम निर्णय घेण्यापूर्वी अद्ययावत शासन निर्णय, मूळ अभिलेख आणि सक्षम महसूल अधिकाऱ्यांचे आदेश तपासावेत.

विविध सरकारी जॉब, योजना, GR यांची माहिती मिळविण्यासाठी येथे Join करा

आमचे लेख मिळवण्यासाठी फॉलो करा : फेसबुक | टेलिग्राम | ट्विटर | इन्स्टाग्राम |  YouTube

आपल्या  माहिती असायलाच हवी  YouTube channel नक्की भेट द्या.

कायदे विषयक माहिती पुस्तके, PDF, GR मिळवण्यासाठी टेलिग्राम चॅनल जॉइन करण्यासाठी येथे क्लिक करा.

व्हिडिओ पाहण्यासाठी येथे क्लिक करा