Adverse Possession Law in India भारतात जमीन आणि मालमत्तेबाबत अनेक वाद निर्माण होत असतात. अनेकदा अशी परिस्थिती दिसून येते की एखादी व्यक्ती दुसऱ्याच्या जमिनीवर अनेक वर्षे राहते किंवा शेती करते. अशा वेळी एक महत्त्वाचा कायदेशीर नियम लागू होऊ शकतो, ज्याला “Adverse Possession” (प्रतिकूल ताबा) असे म्हणतात.
या नियमानुसार, एखादी व्यक्ती जर दुसऱ्याच्या जमिनीवर सतत, उघडपणे आणि मालकाच्या परवानगीशिवाय 12 वर्षे ताबा ठेवत असेल, आणि त्या कालावधीत मूळ जमीनमालकाने कोणतीही कायदेशीर कारवाई केली नसेल, तर त्या व्यक्तीला त्या जमिनीवर मालकी हक्क मागण्याचा अधिकार मिळू शकतो.
हा नियम भारतातील Limitation Act 1963 या कायद्यावर आधारित आहे. या कायद्यानुसार जर जमीनमालकाने 12 वर्षांच्या आत आपल्या जमिनीवरील बेकायदेशीर ताब्याविरोधात कारवाई केली नाही, तर त्याचा दावा कमकुवत होऊ शकतो.
मोफत मराठी बातम्यांसाठी आमचा ग्रुप जॉईन करा
“Adverse Possession” म्हणजे नेमके काय?
सोप्या भाषेत सांगायचे झाल्यास, Adverse Possession म्हणजे दुसऱ्याच्या जमिनीवर दीर्घकाळ ताबा ठेवून त्या जमिनीवर मालकी हक्काचा दावा करणे.
परंतु हा हक्क सहज मिळत नाही. न्यायालयात दावा सिद्ध करण्यासाठी काही महत्त्वाच्या अटी पूर्ण करणे आवश्यक असते.
Adverse Possession Law in India या नियमाचा उद्देश म्हणजे दीर्घकाळ दुर्लक्षित राहिलेल्या जमिनीवर स्पष्ट मालकी निश्चित करणे आणि जमिनीचा वापर सुरू राहावा याची खात्री करणे.
12 वर्षांचा नियम कसा लागू होतो (Adverse Possession Law in India)?
भारतात जमीन ताब्याबाबत खालील कालावधी महत्त्वाचा मानला जातो.
- खाजगी जमीन: 12 वर्षे
- सरकारी जमीन: 30 वर्षे
जर एखादी व्यक्ती या कालावधीत सतत जमिनीचा वापर करत असेल आणि मूळ मालकाने त्या काळात कोणतीही कायदेशीर कारवाई केली नाही, तर त्या व्यक्तीला मालकी हक्कासाठी दावा करता येऊ शकतो.
वारसा हक्क आणि नॉमिनेशन प्रक्रिया: जमीन, घर आणि गुंतवणुकीवरील कायदेशीर अधिकार कोणाचा?
मालकी हक्क मिळवण्यासाठी आवश्यक अटी (Adverse Possession Law in India)
Adverse Possession चा दावा करण्यासाठी काही महत्त्वाच्या अटी पूर्ण कराव्या लागतात.
1️⃣ सतत ताबा (Continuous Possession)
जमिनीवर अखंडपणे 12 वर्षे ताबा असणे आवश्यक आहे.
2️⃣ उघड ताबा (Open Possession)
जमिनीचा वापर लपून नाही तर उघडपणे केला पाहिजे.
3️⃣ मालकाच्या परवानगीशिवाय ताबा
जमीन वापरण्यासाठी मूळ मालकाची परवानगी नसावी.
4️⃣ मालकाने कारवाई केली नसावी
12 वर्षांच्या काळात जमीनमालकाने न्यायालयात किंवा प्रशासनाकडे तक्रार केलेली नसावी.
5️⃣ मालकासारखे वर्तन
जमिनीवर शेती करणे, कुंपण करणे, बांधकाम करणे, कर भरणे अशा गोष्टी केल्यास दावा अधिक मजबूत होऊ शकतो.
फक्त राहिल्याने मालकी मिळत नाही
Adverse Possession Law in India अनेक लोकांमध्ये असा गैरसमज असतो की एखाद्या जमिनीवर अनेक वर्षे राहिल्यास आपोआप मालकी मिळते.
परंतु प्रत्यक्षात फक्त राहणे पुरेसे नसते. त्या व्यक्तीने न्यायालयात हे सिद्ध करावे लागते की त्याने 12 वर्षे सतत, उघडपणे आणि मालकाच्या परवानगीशिवाय त्या जमिनीचा ताबा ठेवला आहे.
त्यासाठी पुरावे, साक्षीदार, कागदपत्रे आणि न्यायालयीन प्रक्रिया आवश्यक असते.
भाडेकरूला मालकी मिळू शकते का?
सामान्यतः भाडेकरूला या नियमामुळे मालकी हक्क मिळत नाही.
कारण भाडेकरू मालकाच्या परवानगीने त्या जागेत राहत असतो. Adverse Possession लागू होण्यासाठी ताबा मालकाच्या परवानगीशिवाय असणे आवश्यक असते.
म्हणूनच भाडेकरूने मालकी हक्क मिळवणे अत्यंत दुर्मिळ असते.
जमीन मालकांनी कोणती काळजी घ्यावी (Adverse Possession Law in India)?
जमीन किंवा घर असलेल्या मालकांनी काही महत्त्वाच्या गोष्टी लक्षात ठेवणे गरजेचे आहे.
- नियमितपणे आपल्या जमिनीची पाहणी करावी
- जमीन दीर्घकाळ रिकामी ठेवू नये
- भाडेकरू असल्यास लिखित करार करावा
- मालमत्तेचे कागदपत्रे व्यवस्थित ठेवावीत
- कोणीतरी बेकायदेशीर ताबा घेतल्यास त्वरित कायदेशीर कारवाई करावी
यामुळे भविष्यात मालकी हक्काबाबत होणारे वाद टाळता येऊ शकतात.
भारतातील जमीन कायद्यात Adverse Possession हा अत्यंत महत्त्वाचा नियम आहे.
जर एखादी व्यक्ती दुसऱ्याच्या खाजगी जमिनीवर 12 वर्षे सतत, उघडपणे आणि मालकाच्या परवानगीशिवाय ताबा ठेवते, आणि त्या काळात मूळ जमीनमालकाने कोणतीही कारवाई केली नाही, तर त्या व्यक्तीला मालकी हक्काचा दावा करण्याची संधी मिळू शकते.
Adverse Possession Law in India मात्र हा हक्क मिळवण्यासाठी न्यायालयात ठोस पुरावे आणि कायदेशीर प्रक्रिया आवश्यक असते. त्यामुळे जमीनमालकांनी आपल्या मालमत्तेबाबत सतर्क राहणे अत्यंत आवश्यक आहे.
जमीन, शेती आणि मालमत्तेशी संबंधित कायदे समजून घेणे प्रत्येकासाठी अत्यंत महत्त्वाचे आहे. अशाच उपयुक्त कायदेशीर माहिती, जमीन व शेतीसंबंधित अपडेट्स आणि सरकारी योजनांची माहिती मिळवण्यासाठी आमच्या WhatsApp आणि Telegram चॅनेलला जरूर फॉलो करा. योग्य माहितीमुळे भविष्यातील मोठे नुकसान टाळता येऊ शकते.
विविध सरकारी जॉब, योजना, GR यांची माहिती मिळविण्यासाठी येथे रजिस्टर करा
आमचे लेख मिळवण्यासाठी फॉलो करा : फेसबुक | टेलिग्राम | ट्विटर | इन्स्टाग्राम | YouTube
आपल्या माहिती असायलाच हवी YouTube channel नक्की भेट द्या.
कायदे विषयक माहिती पुस्तके, PDF, GR मिळवण्यासाठी टेलिग्राम चॅनल जॉइन करण्यासाठी येथे क्लिक करा.
व्हिडिओ पाहण्यासाठी येथे क्लिक करा