कुटुंबातील जमीन अनेक वारसांच्या नावावर असल्यास प्रत्येकाचा हिस्सा स्पष्ट करण्याची गरज निर्माण होते. अशा परिस्थितीत वडिलोपार्जित जमिनीची खातेफोड करून संबंधित हिस्सेदारांचे हक्क स्वतंत्रपणे नोंदवण्याची प्रक्रिया केली जाऊ शकते.
अनेक वेळा 7/12 उताऱ्यावर अनेक सहहिस्सेदारांची नावे असतात. प्रत्यक्षात मात्र प्रत्येक व्यक्तीचा हिस्सा वेगळा असतो. भविष्यात जमीन विक्री, वारस नोंद, मोजणी किंवा ताब्याबाबत वाद निर्माण होऊ नयेत यासाठी वडिलोपार्जित जमिनीची खातेफोड योग्य पद्धतीने करणे महत्त्वाचे ठरते.
मात्र खातेफोड म्हणजे केवळ सातबाऱ्यावर नाव वेगळे करणे नाही. जमिनीचा हक्क, हिस्सेदार, वाटणीचा आधार, आवश्यक कागदपत्रे, मोजणी आणि महसूल नोंदी या सर्व बाबींचा विचार करावा लागतो.
मोफत मराठी बातम्यांसाठी आमचा ग्रुप जॉईन करा
वडिलोपार्जित जमिनीची खातेफोड म्हणजे काय?
एकाच जमिनीवर अनेक व्यक्तींचा हक्क असल्यास त्यांच्या हिस्स्यानुसार जमीन आणि महसूल नोंदी स्वतंत्र करण्याच्या प्रक्रियेला सामान्य भाषेत खातेफोड असे म्हटले जाते.
उदाहरणार्थ, एखाद्या कुटुंबाकडे 4 एकर जमीन असून चार वारसांचा त्यावर हक्क असल्यास, कायदेशीर हिस्सा निश्चित केल्यानंतर प्रत्येकाच्या वाट्याचा भाग स्वतंत्र करण्याची प्रक्रिया करता येते.
यासाठी वडिलोपार्जित जमिनीची खातेफोड करण्यापूर्वी जमिनीची सध्याची नोंद आणि संबंधित व्यक्तींचे हक्क तपासणे आवश्यक आहे.
वडिलोपार्जित जमिनीची खातेफोड करण्यापूर्वी काय तपासावे?
खातेफोड सुरू करण्यापूर्वी पुढील कागदपत्रे आणि माहिती तपासणे महत्त्वाचे आहे:
- अद्ययावत 7/12 उतारा
- 8-अ उतारा
- फेरफार नोंदी
- गट किंवा सर्व्हे क्रमांक
- जमिनीचे एकूण क्षेत्रफळ
- सध्याचे खातेदार आणि सहहिस्सेदार
- पूर्वीची वाटणी झाली आहे का?
- वारसांची नोंद झाली आहे का?
- जमिनीवर कर्ज किंवा बोजा आहे का?
- जमीन कोणत्याही न्यायालयीन वादात आहे का?
ही माहिती तपासल्यानंतर वडिलोपार्जित जमिनीची खातेफोड कोणत्या मार्गाने करायची हे स्पष्ट होण्यास मदत होते.
वडिलोपार्जित जमिनीची खातेफोड कशी करावी?
1. सर्व वारसांची माहिती निश्चित करा
मूळ जमीनमालकाचा मृत्यू झाल्यानंतर त्याचे कायदेशीर वारस कोण आहेत हे निश्चित करणे महत्त्वाचे आहे.
जर संबंधित वारसांची नावे महसूल अभिलेखात नोंदलेली नसतील तर परिस्थितीनुसार प्रथम वारस नोंदीची प्रक्रिया करावी लागू शकते.
वारसांची नोंद अपूर्ण असताना वडिलोपार्जित जमिनीची खातेफोड करण्याचा प्रयत्न केल्यास पुढे अडचणी निर्माण होऊ शकतात.
2. 7/12 आणि 8-अ उतारा तपासा
सध्याच्या 7/12 उताऱ्यावर कोणाची नावे आहेत आणि 8-अ उताऱ्यात खाते कसे दाखवले आहे हे तपासा.
जुन्या फेरफार नोंदी पाहिल्यास जमीन पूर्वी कोणाच्या नावावर होती, वारस नोंद झाली आहे का किंवा पूर्वी काही हस्तांतरण झाले आहे का याची माहिती मिळू शकते.
3. सर्व सहहिस्सेदारांची संमती निश्चित करा
सर्व हिस्सेदार सहमत असतील तर जमीन कोणाला किती मिळणार, कोणता भाग कोणाच्या ताब्यात राहणार आणि प्रत्येक हिस्स्याची सीमा काय असेल याबाबत स्पष्ट निर्णय घेता येतो.
सहमती असल्यास वडिलोपार्जित जमिनीची खातेफोड करण्याची प्रक्रिया तुलनेने व्यवस्थितपणे पुढे नेता येते.
4. योग्य वाटणीचा दस्तऐवज तयार करा
हिस्सेदारांमध्ये जमीन वाटायची असल्यास परिस्थितीनुसार योग्य वाटणीपत्र किंवा इतर कायदेशीर दस्तऐवज तयार केला जाऊ शकतो.
त्यामध्ये गट क्रमांक, जमीन क्षेत्रफळ, हिस्सेदारांची माहिती आणि प्रत्येकाच्या वाट्याचा भाग स्पष्ट असणे आवश्यक आहे.
दस्तऐवज नोंदणी आवश्यक आहे का, याबाबत प्रकरणाच्या स्वरूपानुसार नोंदणी कार्यालय किंवा कायदेशीर तज्ज्ञांचा सल्ला घेणे योग्य आहे.
सावत्र मुलांना मिळेल का मालमत्तेचा हक्क? आई-वडिलांनी दुसरे लग्न केल्यास काय सांगतो कायदा?
5. जमिनीची मोजणी करा
कागदावरील हिस्सा आणि प्रत्यक्ष जमिनीवरील भाग यामध्ये स्पष्टता असणे महत्त्वाचे आहे.
प्रत्येक हिस्सेदाराला प्रत्यक्ष वेगळा भूभाग देणार असल्यास अधिकृत मोजणीची आवश्यकता लागू शकते. मोजणीमुळे प्रत्येक हिस्स्याची हद्द निश्चित करण्यास मदत होते.
वडिलोपार्जित जमिनीची खातेफोड करताना मोजणीच्या नोंदी आणि उपलब्ध जमीन अभिलेख यांच्यात सुसंगती असणे महत्त्वाचे आहे.
6. फेरफार नोंद करा
वाटणी किंवा हक्कामध्ये बदल झाल्यानंतर त्यानुसार महसूल अभिलेखात फेरफार नोंद करण्याची प्रक्रिया केली जाते.
महाराष्ट्रात 7/12 फेरफारासाठी ई-हक्कसारख्या ऑनलाइन सुविधांचा वापर करता येतो. मात्र कोणता अर्ज आणि कोणती कागदपत्रे लागतील हे प्रकरणानुसार बदलू शकते.
7. फेरफार मंजुरीनंतर नोंदी तपासा
फेरफार प्रक्रिया पूर्ण झाल्यानंतर नवीन नोंदी योग्य आहेत का हे तपासणे आवश्यक आहे.
नाव, क्षेत्रफळ, हिस्सा, गट क्रमांक किंवा इतर तपशीलात चूक असल्यास ती वेळेत दुरुस्त करण्यासाठी संबंधित कार्यालयाशी संपर्क करावा.
एखादा वारस वाटणीस तयार नसेल तर काय?
सर्व वारसांची सहमती नसल्यास परिस्थिती वेगळी असते.
एखाद्या सहहिस्सेदाराचा हक्क दुर्लक्षित करून इतर व्यक्तींनी संपूर्ण जमीन आपापसात वाटून घेणे योग्य ठरेलच असे नाही.
अशा वेळी उपलब्ध कागदपत्रे, मालकी हक्क आणि पूर्वीच्या नोंदी तपासून योग्य कायदेशीर मार्ग स्वीकारावा लागू शकतो.
म्हणून वडिलोपार्जित जमिनीची खातेफोड करण्यापूर्वी सर्व हिस्सेदारांचे हक्क स्पष्ट करणे महत्त्वाचे आहे.
तोंडी वाटणी केली असेल तर काय?
काही कुटुंबांमध्ये अनेक वर्षांपूर्वी तोंडी वाटणी झालेली असते. प्रत्येक व्यक्ती प्रत्यक्ष वेगवेगळ्या भागात शेती करत असते; परंतु महसूल अभिलेखात जमीन अजूनही संयुक्त स्वरूपात असू शकते.
अशा परिस्थितीत प्रत्यक्ष ताबा, 7/12, फेरफार नोंदी, जुने दस्तऐवज आणि जमीन नकाशा यांची तुलना करणे आवश्यक आहे.
भविष्यातील वाद टाळण्यासाठी शक्य असल्यास योग्य कायदेशीर कागदपत्रे आणि महसूल नोंदी अद्ययावत करून ठेवणे महत्त्वाचे आहे.
वडिलोपार्जित जमिनीची खातेफोड करण्यासाठी कोणती कागदपत्रे लागू शकतात?
प्रकरणानुसार कागदपत्रांची यादी बदलू शकते. साधारणपणे पुढील कागदपत्रांची आवश्यकता पडू शकते:
- अद्ययावत 7/12 उतारा
- 8-अ उतारा
- फेरफार उतारे
- वारस नोंदीशी संबंधित कागदपत्रे
- मृत्यू प्रमाणपत्र, लागू असल्यास
- पूर्वीचे मालकी हक्काचे दस्तऐवज
- वाटणीपत्र, लागू असल्यास
- संबंधित व्यक्तींची ओळखपत्रे
- जमीन नकाशा
- अधिकृत मोजणी कागदपत्रे, लागू असल्यास
- न्यायालयाचा आदेश, लागू असल्यास
खातेफोड आणि फेरफार यात काय फरक आहे?
दोन्ही संकल्पना एकसारख्या नाहीत.
खातेफोड म्हणजे हिस्स्यानुसार स्वतंत्र खाते किंवा नोंद निर्माण करण्याशी संबंधित प्रक्रिया.
तर फेरफार नोंद म्हणजे जमिनीच्या हक्कात किंवा महसूल अभिलेखातील तपशीलात झालेला बदल नोंदवण्याची प्रक्रिया.
म्हणून वडिलोपार्जित जमिनीची खातेफोड करताना फेरफार प्रक्रियेकडेही लक्ष देणे आवश्यक आहे.
खातेफोड झाल्यानंतर स्वतंत्र सातबारा मिळतो का?
वाटणीचा आधार, महसूल नोंदी आणि संबंधित प्रक्रिया पूर्ण झाल्यानंतर हिस्स्यानुसार स्वतंत्र खाते किंवा संबंधित अभिलेख तयार होऊ शकतो.
मात्र प्रत्येक प्रकरणात प्रक्रिया आणि नोंदींचे स्वरूप सारखे असेलच असे नाही. त्यामुळे वडिलोपार्जित जमिनीची खातेफोड पूर्ण झाल्यानंतर संबंधित महसूल अभिलेख तपासणे आवश्यक आहे.
खातेफोड केल्यानंतर जमीन विकता येते का?
खातेफोड झाल्यानंतरही जमीन विक्रीपूर्वी अनेक बाबी तपासणे आवश्यक आहे.
उदा.:
- जमिनीचा स्पष्ट मालकी हक्क
- बोजा किंवा कर्ज
- तुकडेबंदीचे लागू नियम
- जमीन वापराचे नियम
- क्षेत्रफळ
- न्यायालयीन वाद
- इतर कायदेशीर निर्बंध
त्यामुळे स्वतंत्र खाते झाले म्हणजे जमीन विक्रीसाठी कोणतीही अतिरिक्त तपासणी आवश्यक नाही, असे समजू नये.
वडिलोपार्जित जमिनीची खातेफोड करताना कोणत्या चुका टाळाव्यात?
खातेफोड करताना पुढील चुका टाळणे महत्त्वाचे आहे:
- केवळ तोंडी वाटणीवर अवलंबून राहणे.
- सर्व वारसांची नावे तपासली नाहीत.
- जुन्या फेरफार नोंदींकडे दुर्लक्ष करणे.
- जमिनीची मोजणी न करता प्रत्यक्ष सीमा ठरवणे.
- 7/12 आणि नकाशातील क्षेत्रफळाची पडताळणी न करणे.
- एखाद्या हिस्सेदाराचा हक्क दुर्लक्षित करणे.
- कागदपत्रे न तपासता जमीन व्यवहार करणे.
- फेरफार नोंद झाल्यानंतर नवीन उतारा तपासला नाही.
वडिलोपार्जित जमिनीची खातेफोड ऑनलाइन करता येते का?
जमीन अभिलेखाशी संबंधित काही सेवा महाराष्ट्राच्या ऑनलाइन भूमी अभिलेख प्रणालीद्वारे उपलब्ध आहेत. फेरफारासाठी ई-हक्क आणि मोजणीसाठी ई-मोजणी यांसारख्या सुविधा उपलब्ध आहेत.
तथापि, वडिलोपार्जित जमिनीची खातेफोड ही फक्त ऑनलाइन अर्ज करण्यापुरती मर्यादित प्रक्रिया नसून त्यामागील मालकी हक्क आणि वाटणीचा कायदेशीर आधारही महत्त्वाचा असतो.
महत्त्वाची सूचना
प्रत्येक जमिनीचे कागदपत्र आणि प्रत्येक कुटुंबाची परिस्थिती वेगळी असते. त्यामुळे वडिलोपार्जित जमिनीची खातेफोड करण्यापूर्वी सर्व वारस, विद्यमान नोंदी, जुने फेरफार, जमिनीचे क्षेत्रफळ आणि वाटणीचा कायदेशीर आधार तपासावा.
जमीनविषयक महत्त्वाचा व्यवहार करण्यापूर्वी संबंधित महसूल कार्यालय, भूमी अभिलेख कार्यालय किंवा पात्र कायदेशीर तज्ज्ञाकडून कागदपत्रांची पडताळणी करून घेणे योग्य ठरेल.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
वडिलोपार्जित जमिनीची खातेफोड करता येते का?
होय. लागू प्रक्रिया पूर्ण करून सहहिस्सेदारांच्या हक्कानुसार जमीन आणि महसूल नोंदी स्वतंत्र करण्याची प्रक्रिया करता येऊ शकते.
खातेफोडीसाठी सर्व वारसांची संमती आवश्यक आहे का?
हे प्रकरणाच्या परिस्थितीवर आणि वापरल्या जाणाऱ्या कायदेशीर प्रक्रियेवर अवलंबून असते. एखाद्या हिस्सेदाराचा हक्क दुर्लक्षित करता येत नाही.
खातेफोडीसाठी मोजणी आवश्यक आहे का?
प्रत्यक्ष जमिनीचे वेगवेगळे भाग निश्चित करायचे असल्यास परिस्थितीनुसार अधिकृत मोजणी आवश्यक होऊ शकते.
फेरफार ऑनलाइन करता येतो का?
महाराष्ट्राच्या भूमी अभिलेख प्रणालीमध्ये 7/12 फेरफारासाठी ई-हक्कसारखी सुविधा उपलब्ध आहे.
वारसांमध्ये वाद असल्यास काय करावे?
वाद असल्यास मालकी आणि हिस्स्याचे कागदपत्र तपासून परिस्थितीनुसार योग्य महसूल किंवा न्यायालयीन कायदेशीर प्रक्रिया स्वीकारावी लागू शकते.
वडिलोपार्जित जमिनीची खातेफोड करताना फक्त सातबाऱ्यावर नाव वेगळे करण्याचा विचार न करता संपूर्ण जमीन नोंद प्रक्रिया समजून घेणे आवश्यक आहे.
सर्वप्रथम वारस आणि हिस्सेदार निश्चित करणे, 7/12 व 8-अ तपासणे, जुन्या फेरफार नोंदी पाहणे, वाटणीचा योग्य आधार तयार करणे, आवश्यक असल्यास मोजणी करणे आणि त्यानंतर महसूल नोंदी अद्ययावत करणे ही प्रक्रिया महत्त्वाची ठरते.
योग्य कागदपत्रांसह वडिलोपार्जित जमिनीची खातेफोड केल्यास भविष्यातील मालकी, ताबा आणि हिस्स्याबाबतचे गैरसमज कमी करण्यास मदत होऊ शकते.
विविध सरकारी जॉब, योजना, GR यांची माहिती मिळविण्यासाठी येथे रजिस्टर करा
व्हिडिओ पाहण्यासाठी येथे क्लिक करा