जमीन, घर किंवा फ्लॅट खरेदी करताना Sale Deed, 7/12, फेरफार नोंद आणि Index II यांसारख्या कागदपत्रांचा उल्लेख केला जातो. मात्र अनेकांना Index II म्हणजे काय आणि त्याचा नेमका उपयोग कशासाठी होतो, याची माहिती नसते.
सोप्या भाषेत सांगायचे झाल्यास, Index II ही नोंदणी झालेल्या दस्तऐवजातील महत्त्वाची माहिती दर्शवणारी सारांश नोंद आहे. महाराष्ट्र भूमी अभिलेख विभागाच्या माहितीनुसार, खरेदी नोंदीसाठी नोंदणीकृत खरेदी दस्ताची प्रमाणित प्रत तसेच सूची क्रमांक २ (Index II) ची प्रमाणित प्रत आवश्यक कागदपत्रांमध्ये समाविष्ट आहे.
मोफत मराठी बातम्यांसाठी आमचा ग्रुप जॉईन करा
Index II म्हणजे काय?
Index II म्हणजे नोंदणीकृत मालमत्ता व्यवहाराची संक्षिप्त नोंद.
मालमत्तेशी संबंधित दस्तऐवज नोंदणी कार्यालयात नोंदविल्यानंतर त्या व्यवहारातील काही महत्त्वाची माहिती Index II मध्ये उपलब्ध होते.
त्यामध्ये साधारणपणे पुढील प्रकारची माहिती पाहायला मिळते:
- दस्तऐवजाचा नोंदणी क्रमांक
- नोंदणीची तारीख
- खरेदीदाराचे नाव
- विक्रेत्याचे नाव
- मालमत्तेचा प्राथमिक तपशील
- गावाचे नाव
- सर्व्हे नंबर किंवा गट नंबर
- व्यवहाराशी संबंधित दस्तऐवजाचा प्रकार
- व्यवहाराची संबंधित माहिती
मात्र Index II मध्ये संपूर्ण खरेदीखतामधील प्रत्येक अट आणि तपशील दिलेला असेलच असे नाही.
Index II चा उपयोग कशासाठी होतो?
Index II म्हणजे काय हे समजल्यानंतर त्याचा उपयोग समजून घेणेही महत्त्वाचे आहे.
1. नोंदणीकृत व्यवहाराची माहिती मिळवण्यासाठी
एखाद्या मालमत्तेचा खरेदी-विक्री व्यवहार नोंदणीकृत झाला आहे का आणि त्या व्यवहाराची मूलभूत माहिती काय आहे, हे तपासण्यासाठी Index II उपयोगी ठरू शकतो.
2. मालमत्ता कागदपत्रांची पडताळणी
जमीन किंवा घर खरेदी करताना उपलब्ध कागदपत्रांमधील माहिती एकमेकांशी जुळते का, हे तपासण्यासाठी Index II संदर्भ म्हणून पाहता येतो.
3. खरेदी नोंद करण्यासाठी
महाराष्ट्र भूमी अभिलेख विभागाच्या माहितीनुसार खरेदी नोंदीसाठी नोंदणीकृत खरेदी दस्ताची प्रमाणित प्रत आणि सूची क्रमांक २ ची प्रमाणित प्रत आवश्यक कागदपत्रांमध्ये आहेत.
4. पूर्वीच्या व्यवहाराचा संदर्भ
मालमत्तेच्या व्यवहाराचा इतिहास तपासताना उपलब्ध नोंदणीकृत दस्तऐवज आणि Index II मधील माहिती उपयुक्त ठरू शकते.
Sale Deed आणि Index II मध्ये काय फरक आहे?
हा फरक समजून घेणे खूप महत्त्वाचे आहे.
Sale Deed म्हणजे काय?
Sale Deed म्हणजे नोंदणीकृत खरेदीखत.
यामध्ये खरेदीदार आणि विक्रेत्यांमधील व्यवहाराचा सविस्तर दस्तऐवज असतो. मालमत्तेचे वर्णन, व्यवहाराच्या अटी आणि इतर संबंधित तपशील त्यामध्ये असू शकतात.
Index II म्हणजे काय?
Index II हा त्या नोंदणीकृत दस्तऐवजातील महत्त्वाच्या माहितीचा सारांश स्वरूपातील नोंदवहीतील उतारा म्हणून समजता येतो.
म्हणूनच Index II आणि Sale Deed हे एकच कागदपत्र नाही.
Index II म्हणजे मालकी हक्काचा अंतिम पुरावा आहे का?
फक्त Index II पाहून मालमत्तेचा संपूर्ण मालकी हक्क निश्चित करता येतो असे समजणे योग्य नाही.
मालमत्ता खरेदी करताना संबंधित Sale Deed, पूर्वीचे दस्तऐवज, 7/12 उतारा, फेरफार नोंदी, मालमत्ता पत्रक, बोजा/कर्जाची माहिती आणि परिस्थितीनुसार इतर Title Documents तपासणे आवश्यक असू शकते.
महाराष्ट्र भूमी अभिलेख विभागाच्या ऑनलाइन सेवांमध्ये 7/12, 8A, मालमत्ता पत्रक, फेरफार प्रत आणि ई-रेकॉर्ड यांसारख्या सेवा उपलब्ध आहेत. (Bhumi Abhilekh)
त्यामुळे “Index II आहे म्हणजे मालमत्ता पूर्णपणे सुरक्षित आहे” असा निष्कर्ष काढू नये.
Index II मध्ये चूक असल्यास काय करावे?
Index II मधील नाव, गट नंबर, सर्व्हे नंबर किंवा इतर माहितीमध्ये तफावत दिसल्यास ती दुर्लक्षित करू नका.
सर्वप्रथम संबंधित नोंदणीकृत Sale Deed आणि इतर मूळ कागदपत्रांशी माहितीची तुलना करावी. आवश्यक असल्यास संबंधित नोंदणी कार्यालयाकडे चौकशी करून दुरुस्तीची लागू प्रक्रिया समजून घ्यावी.
महाराष्ट्र नोंदणी व मुद्रांक विभागाकडे नोंदणीसंबंधी नियम, परिपत्रके आणि इतर अधिकृत माहिती उपलब्ध आहे. (Grievance Redressal System IGR)
जमीन खरेदीपूर्वी कोणती कागदपत्रे तपासावीत?
जमीन किंवा घर खरेदी करण्यापूर्वी परिस्थितीनुसार पुढील कागदपत्रांची तपासणी करणे उपयुक्त ठरू शकते:
✅ Sale Deed / खरेदीखत
✅ Index II
✅ 7/12 उतारा
✅ 8A उतारा
✅ फेरफार नोंदी
✅ मालमत्ता पत्रक, लागू असल्यास
✅ पूर्वीचे खरेदी-विक्री दस्तऐवज
✅ बोजा किंवा कर्जाशी संबंधित नोंदी
✅ आवश्यक असल्यास Title Search Report
विशेषतः मोठ्या मूल्याची मालमत्ता खरेदी करताना कागदपत्रांची कायदेशीर तपासणी करून घेणे अधिक सुरक्षित ठरू शकते.
थोडक्यात
Index II म्हणजे काय? तर, तो नोंदणीकृत मालमत्ता व्यवहाराशी संबंधित महत्त्वाची माहिती दर्शवणारा सारांश दस्तऐवज आहे.
Index II मुळे व्यवहाराची प्राथमिक माहिती तपासण्यास मदत होते. परंतु फक्त Index II वर अवलंबून न राहता संपूर्ण मालमत्ता कागदपत्रांची पडताळणी करणे महत्त्वाचे आहे.
म्हणून जमीन किंवा घर खरेदी करण्यापूर्वी Sale Deed + Index II + 7/12 + फेरफार + लागू असलेली इतर मालमत्ता कागदपत्रे यांची माहिती एकत्रितपणे तपासा.
टीप: मालमत्तेच्या हक्काबाबत अंतिम निर्णय घेण्यापूर्वी संबंधित अधिकृत नोंदी तपासा आणि आवश्यक असल्यास पात्र कायदे तज्ज्ञांचा सल्ला घ्या.
Index II म्हणजे काय हा लेख आवडला तर आपल्या मित्र-मैत्रिणी नातेवाईकांना नक्की शेअर करा.
विविध सरकारी जॉब, योजना, GR यांची माहिती मिळविण्यासाठी येथे Join करा
व्हिडिओ पाहण्यासाठी येथे क्लिक करा