तुमच्या आजोबा किंवा पणजोबांच्या नावावर पूर्वी जमीन होती, पण आज त्या जमिनीची कागदपत्रे तुमच्याकडे उपलब्ध नाहीत का? अशा परिस्थितीत वडिलोपार्जित जमीन शोधणे अशक्य आहे असे समजण्याची गरज नाही. गावाचे नाव, पूर्वजांचे नाव, जुना सर्व्हे नंबर, गट नंबर किंवा उपलब्ध असलेली इतर माहिती यांच्या मदतीने जुन्या जमीन नोंदींचा मागोवा घेता येऊ शकतो.
आज महाराष्ट्रातील अनेक जमीन अभिलेख डिजिटल स्वरूपात उपलब्ध असल्यामुळे वडिलोपार्जित जमीन शोधणे पूर्वीच्या तुलनेत सोपे झाले आहे. मात्र केवळ एखाद्या ऑनलाइन नोंदीत पूर्वजांचे नाव दिसले म्हणून संबंधित जमिनीवर आपला मालकी हक्क निश्चित झाला, असे समजणे योग्य ठरणार नाही. जमीन नोंदी, फेरफार, वारस नोंद आणि उपलब्ध जुनी कागदपत्रे यांची एकत्रित पडताळणी करणे आवश्यक ठरू शकते.
मोफत मराठी बातम्यांसाठी आमचा ग्रुप जॉईन करा
वडिलोपार्जित जमीन शोधणे सुरू करण्यापूर्वी ही माहिती जमा करा
सर्वप्रथम तुमच्या कुटुंबाकडून जमिनीविषयी शक्य तितकी जुनी माहिती गोळा करा. विशेषतः आजोबा किंवा पणजोबांचे पूर्ण नाव, जमीन असलेले गाव, तालुका व जिल्हा, जुना सर्व्हे किंवा गट नंबर, खाते क्रमांक आणि जुना 7/12 उतारा यापैकी काही माहिती उपलब्ध आहे का ते पाहा.
सर्व माहिती उपलब्ध असणे आवश्यक नाही. एखादी जुनी पावती, खरेदीखत, वाटणीपत्र, फेरफार क्रमांक किंवा 7/12 ची जुनी प्रत उपलब्ध असेल तर पुढील नोंदी शोधताना त्याचा उपयोग होऊ शकतो.
जुना 7/12 उतारा तपासा
जमिनीचा मागोवा घेताना 7/12 उतारा हा महत्त्वाचा संदर्भ ठरतो. सध्याच्या नोंदीसोबत उपलब्ध जुन्या नोंदी तपासल्यास खातेदारांची नावे, गट किंवा सर्व्हे नंबर आणि जमिनीशी संबंधित इतर तपशील समजण्यास मदत होऊ शकते.
मात्र सध्याच्या 7/12 वर आजोबा किंवा पणजोबांचे नाव नसले तरी जमीन पूर्वी त्यांच्या नावावर नव्हती असा निष्कर्ष लगेच काढू नका. वारसा, विक्री, वाटणी किंवा इतर कारणांमुळे कालांतराने नोंदी बदललेल्या असू शकतात.
फेरफार नोंदी का तपासाव्यात?
वडिलोपार्जित जमीन शोधणे या प्रक्रियेत फेरफार नोंदी महत्त्वाच्या ठरू शकतात.
जमिनीच्या महसुली नोंदीत कालांतराने झालेल्या बदलांचा मागोवा फेरफार नोंदींमधून घेता येतो. त्यामुळे एखाद्या पूर्वजाच्या नावावर असलेली जमीन पुढे कोणाच्या नावावर नोंदवली गेली, वारस नोंद झाली का किंवा इतर कोणता बदल झाला का, याचा शोध घेताना संबंधित फेरफार नोंदी तपासणे उपयुक्त ठरते.
नाव सापडत नसेल तर गट नंबर किंवा सर्व्हे नंबर तपासा
जुन्या नोंदींमध्ये व्यक्तीच्या नावाच्या लेखनपद्धतीत फरक असू शकतो. त्यामुळे केवळ नावावर अवलंबून राहण्याऐवजी उपलब्ध असल्यास गट नंबर किंवा सर्व्हे नंबरच्या आधारेही नोंदी तपासा.
विशेषतः अनेक वर्षांपूर्वीच्या नोंदी शोधताना नाव, आडनाव किंवा गावाच्या नावाच्या लेखनात फरक आढळू शकतो.
जुने अभिलेख ऑनलाइन उपलब्ध नसतील तर काय करावे?
सर्वच जुन्या नोंदी ऑनलाइन उपलब्ध असतील असे गृहीत धरू नये. आवश्यक रेकॉर्ड ऑनलाइन मिळत नसल्यास संबंधित महसूल किंवा भूमी अभिलेख कार्यालयाकडे उपलब्ध जुन्या अभिलेखांविषयी चौकशी करता येते.
जमीन कोणत्या गावात आहे, पूर्वीच्या मालकाचे नाव काय होते आणि उपलब्ध असल्यास सर्व्हे/गट नंबर यासारखी माहिती सोबत ठेवल्यास योग्य रेकॉर्ड शोधण्यास मदत होऊ शकते.
जमीन सापडल्यानंतर वारस नोंद तपासणे महत्त्वाचे
समजा जुन्या नोंदीमध्ये आजोबा किंवा पणजोबांच्या नावावर जमीन आढळली. त्यानंतर संबंधित जमीन पुढे कोणाच्या नावावर गेली हे तपासणे आवश्यक आहे.
त्यासाठी संबंधित फेरफार नोंदी, वारस नोंदी आणि सध्याचा 7/12 यांची साखळी तपासावी लागू शकते. कुटुंबातील वारसांची नावे महसुली नोंदीत आली आहेत का, हेही पाहणे महत्त्वाचे ठरते.
ऑनलाइन नाव दिसले म्हणजे जमीन आपली झाली का?
नाही. हा फरक समजून घेणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
एखाद्या जुन्या महसुली नोंदीत आजोबा किंवा पणजोबांचे नाव आढळणे हे पुढील तपासासाठी महत्त्वाचे असले तरी त्यावरून आज त्या जमिनीचा मालकी हक्क आपल्याकडेच आहे असा निष्कर्ष आपोआप निघत नाही.
वारसा, विक्री, वाटणी, हक्कसोड, न्यायालयीन आदेश किंवा इतर व्यवहारांमुळे नंतर हक्कांमध्ये बदल झालेला असू शकतो. त्यामुळे मालकी हक्कासंबंधी निर्णय घेण्यापूर्वी संपूर्ण दस्तऐवज साखळी तपासणे आवश्यक आहे.
वडिलोपार्जित जमीन शोधणे — सोप्या क्रमाने प्रक्रिया
वडिलोपार्जित जमीन शोधणे प्रक्रिया साधारणपणे अशी समजू शकता:
पूर्वजांची माहिती जमा करा → गाव शोधा → गट/सर्व्हे नंबर शोधा → उपलब्ध 7/12 तपासा → जुने रेकॉर्ड शोधा → फेरफार नोंदी तपासा → वारस नोंदी तपासा → सध्याची जमीन नोंद पडताळा.
एखाद्या टप्प्यावर माहितीची साखळी तुटत असल्यास संबंधित सरकारी कार्यालयातील जुन्या अभिलेखांची मदत घ्यावी लागू शकते.
जुनी कागदपत्रे उपलब्ध नसली तरी वडिलोपार्जित जमीन शोधणे शक्य होऊ शकते. त्यासाठी आजोबा-पणजोबांची माहिती, गाव, सर्व्हे किंवा गट नंबर, जुने 7/12 उतारे, फेरफार नोंदी आणि वारस नोंदी यांचा क्रमाने मागोवा घेणे महत्त्वाचे आहे.
विशेषतः अनेक वर्षांपूर्वीची जमीन असल्यास केवळ सध्याचा 7/12 पाहून निष्कर्ष काढण्याऐवजी जुन्या नोंदींपासून आजपर्यंत झालेल्या बदलांची साखळी तपासा.
टीप: वडिलोपार्जित जमीन शोधणे हा लेख सर्वसाधारण माहितीसाठी आहे. जमीन मालकी, वारसाहक्क किंवा वादग्रस्त प्रकरणात संबंधित अधिकृत अभिलेखांची पडताळणी करून आवश्यकतेनुसार कायदेशीर तज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा.
विविध सरकारी जॉब, योजना, GR यांची माहिती मिळविण्यासाठी येथे रजिस्टर करा
व्हिडिओ पाहण्यासाठी येथे क्लिक करा